İslamı en güzel hadislerle öğreniriz

Bilindiği gibi İslam dininin iki önemli kaynağı vardır: Kuran ve Hadis. Bir Müslümanın günlük yaşamında nelere dikkat etmesi gerektiğinin en iyi öğreticisi bu hadislerdir. Peygamber Efendimizin tutum ve davranışlarını, güzel ahlakını en güzel şekilde anlatan bu hadisler üzerine İslam tarihi boyunca pek çok ilmi çalışma yapılmıştır. Günümüzde de bu çalışmalar yapılmaya devam etmektedir. Meridyen Derneği Hadis ve Siyer Araştırmaları Merkezi ortaklaşa yürüttükleri bir projeyi hayata geçirerek bu alanda yapılan ilmi çalışmalara önemli bir katkı sundu Altı yıllık bir emeğin sonucunda kaynaklar taranarak hadisler tek bir veri tabanında internet ortamında erişime açıldı. Hadis Veritabanı Projesi öncelikle hadis alanında çalışan araştırmacı ve akademisyenlerin istifade etmesi amacıyla yürütülen önemli bir proje. Böyle bir projenin ortaya çıkış sebebi ise alanın en önemli eksiklerinden biri olarak görülen “güvenilir ve donanımlı dijital kaynak” eksikliği. Başta Kütüb-i Sitte olmak üzere klasik hadis külliyatının tamamına yakınını Arapça olarak açan ve aynı zamanda tercümelerinin de yapıldığı proje tüm hadisleri konularına, sıhhat derecelerine, ravilerine göre gruplandırıyor. Dijital dünyanın sağladığı imkânlarla bu devasa külliyat içerisinde rahatlıkla dolaşılacak. Filtreleme özellikleri sunan Hadis Veritabanı Proje Ondokuz Mayıs Üniversitesi rektörlüğü vazifesini yürüten, Diyanet’te ve akademide hadis üzerine yaptığı çalışmalarla alanın saygın isimlerinden biri olan Prof. Dr. Yavuz Ünal’ın başkanlık ettiği onlarca uzman akademisyen ve araştırmacının emekleri sonucunda hayata geçirildi ve geçtiğimiz akşam programın tanıtımı yapıldı. Projenin yürütücüleri Prof. Dr. Yavuz Ünal ile Prof. Dr. Bekir Kuzudişli sistemin amacını, kapsamını ve işleyişini uygulamalı olarak anlattı. Meridyen Derneği Başkanı Melike Koç ise neden böyle bir projeyi hayata geçirmek için dernek olarak çalıştıklarını dile getirdi. Biz de Yeni Şafak Pazar olarak Meridyen Derneği Hadis ve Siyer Araştırmaları Merkezi Direktörü Fatma Ekinci’yle projeyi ayrıntılı olarak konuştuk.

Malumunuz olduğu üzere 2007’de Hz. Peygamber’i sahih kaynaklara dayalı olarak tüm dünyaya anlatmak üzere yayın hayatına başlayan Sonpeygamber.info web portalı, Meridyen Derneği’ne dijital dünyada dini içerik üretme noktasında önemli bir tecrübe kazandırdı. Bir taraftan Türkiye’deki ilahiyat birikimini farklı dillerde uluslararası mecralarda ulaşılabilir hale getirmek, diğer taraftan akademi ile internet kullanıcısı arasında köprü oluşturacak bir platform ihtiyacını karşılama misyonuyla yola koyulmuştuk. Zamanla alanın ihtiyaçları ve takipçilerimizin talepleri bizi Hadis ve Siyer özelinde alanı besleyecek, yapılan akademik çalışmaları destekleyecek faaliyet ve projelere yöneltti. Bu kapsamda farklı disiplinlerden akademisyenlerin katılımlarıyla gerçekleştirdiğimiz çeşitli atölyeler, sempozyum ve yuvarlak masa toplantılarında her iki alanın problemlerini masaya yatırdık, çözüm önerilerini tartıştık.

HADİSLERİN SİHHATİ SORGULANACAK

Öte yandan bilhassa sosyal medyanın hayatımıza girmesiyle beraber, hadis iddiasıyla dolaşıma giren rivayetlerin sıhhatini sorgulamaya, son zamanlarda dozu giderek artan hadis odaklı tartışmaların yol açtığı zihin karışıklığının giderilmesine hizmet edecek bir veri tabanına duyulan ihtiyaç da ortadaydı. Alan içi ve ilgili araştırmacıların istifade ettiği devasa bir külliyat mevcut olmakla beraber, gerek dil yetersizliği, gerekse uzmanlık gerektiren yönleri nedeniyle bilhassa Efendimizin hadislerini merak eden, rivayetlerin sıhhati konusunda kaynağa yönelmek isteyen internet kullanıcılarının bu kaynaklara ulaşması, ulaşsa bile alanın kendine has dili ve metodolojisi nedeniyle anlaması oldukça zordu.

Dijitalleşmenin başka bir boyut kazandığı, neredeyse her kaynağın bu mecralarda ulaşılır hale geldiği günümüz dünyasında hadis rivayetlerine doğrudan ulaşılabilecek bir arama motorunun Türkçe’de bulunmaması hem akademinin hem de takipçilerimizin ısrarlı talepleriyle bizi böyle devasa bir projeyi üstlenmeye yöneltti. Nihayet 2015 yılında yaptığımız istişareler ve görüşmeler sonunda yolumuz benzer bir çalışmayı yapma arzusunda olan Prof. Dr. Yavuz Ünal hocamızla kesişti ve beraber ortak bir hayali hayata geçirebileceğimiz inancıyla 2016’da ilk adımları attık.

Alanda büyük bir boşluğu dolduracağını düşündüğümüz bu veri tabanı ile çeşitli düzeylerde arama kriterleri üzerinden hem hadislere, hem sıhhat bilgisine hem de Türkçe tercümelerine ulaşmak mümkün. Hadislerin Türkçe tercümelerinin yeniden yapılması ve alana yabancı olup usul bilgisi eksik kullanıcıların rivayeti doğru anlamasını sağlayacak kısa açıklamaların yer alması bu çalışmanın ayrıdedici özellikleri arasında. Bu anlamda hem ilk, hem de öncü bir çalışma olduğunu söyleyebiliriz rahatlıkla.

KIRKIN ÜZERİNDE KAYNAK TARANDI

Kütüb-i Tis’a dediğimiz temel hadis kitaplarının yanısıra kırkın üzerinde kaynak taranarak klasik literatürdeki tüm rivayetlerin veri olarak sisteme kaydedilip konu başlıkları halinde tasnif edildiği bir arşiv oluşturuldu öncelikle. Bu kapsamda Hadis kitaplarının tahkikli neşirlerinin esas alındığı titiz bir çalışma yapıldı. Sisteme kaydı yapılan 13 bin 500’ü aşkın ravinin ilişki ağını tesbit edebilmek amacıyla dinamik bir modül oluşturuldu. Bu sayede bir ravinin bir konudaki rivayetleri, rivayet ettiği bütün hadisler ya da bir konudaki farklı ravilerin rivayetlerine ulaşmayı sağlayan, Türkçe veya Arapça, basitten gelişmişe birçok kriterle arama yapmak mümkün. Böylece bir rivayetin bütün tariklerini birarada görmek ve kasıtlı/kasıtsız çarpıtmaların önüne geçecek bütüncül bir bakışla hadisleri değerlendirmek imkanını da veriyor.

AKADEMİK VE SİVİL TOPLUM BİRLİKTE ÇALIŞTI

Çalışma akademi-sivil toplum birlikteliğinin en önemli örneği bize göre. Projeye başlamadan ihtiyacı ve kapsamı belirlemek, klasik metodolojiden ödün vermeden bilgi teknolojilerini kullanarak hadislere ulaşılmasının imkanını tartışmak amacıyla alanın duayen isimlerinden olan Prof. Dr. Yavuz Ünal hocamızın başkanlığında çok sayıda istişare ve görüşmeler gerçekleştirdik. Farklı ilahiyat fakültelerinden, alanında uzman bir akademik kadro oluştu. Hocamızın idari ve akademik yoğunluğuna rağmen büyük bir özveri ve samimiyetle yürüttüğü çalışmada bugüne kadar yüzü aşkın hocamızın katkısını aldık. Bugüne hocalarımızın büyük desteği ve iş birliği sayesinde geldik. Bu vesileyle emeği geçen tüm hocalarımıza ve başta Prof. Dr. Yavuz Ünal hocam olmak üzere projenin üst kurulunu oluşturan Prof. Dr. Ahmet Yücel, Prof. Dr. Bekir Kuzu dişli ve Prof. Dr. Halit Özkan ve hocalarıma hassaten şükranlarımızı arz etmek isterim.

DİL KONUSUNDA ÇOK HASSAS DAVRANDIK

HVT Projesinin en özgün tarafını hadislerin Türkçe’ye tercümesi oluşturuyor. Malumunuz, bir dilden başka bir dile tercümenin bizatihi kendisi riskli ve zor. Hem metnin dilini hem de tercüme edildiği dilin çok iyi bilinmesi ve kullanılmasını gerektiriyor. Sözkonusu Allah Rasulü’nün sözleri ve ihtisas gerektiren hassas bir alan olunca bu zorluk bir kat daha artıyor. Rivayetin doğru ve anlaşılır tercümesi, dil yeterliliğinin yanısıra, Hadis alanında da uzmanlık gerektiriyor. Bu konuda yetkin hocalarımızın sayısının sınırlı olması, mevcutların yoğun akademik temposu nedeniyle vakit problemi yaşıyor olmaları, planladığımız düzeyde bir tercüme hacmine ulaşmamızı zorlayan faktörler. Tabi buna gerekli ekonomik desteği bulma konusundaki güçlükleri de eklemek gerek.

Belirttiğiniz gibi Hadis Veri Tabanı sadece uzman araştırmacıların değil, herhangibir alanda akademik çalışma yapıp hadis literatürüne ihtiyaç duyan tüm akademisyenlerin ihtiyacına cevap vereceği gibi, konuya ilgi duyan tüm internet kullanıcılarının istifadesine de imkan veriyor. Dolayısıyla tüm internet kullanıcılarının farklı düzeydeki talep ve beklentilerine karşılık verecek büyük ve kapsamlı bir çevirimiçi başvuru kaynağı olacak inşallah.

25 Martta istifadeye açtığımız veri tabanında kullanıcılar farklı kriterlerle ve farklı düzeylerde hadis araması yapabilecekler. Sistem öncelikle tercüme edilmiş, bir hadis uzmanının onayından geçmiş ve bahsettiğiniz şekilde hadisin anlaşılmasını kolaylaştıracak açıklama notlarının bulunduğu hadisleri; ikinci sırada tercümesi yapılmış olanları ve son olarak rivayetin orijinal metnini yani Arapçasını çıkaracak kullanıcının karşısına.

Araştırmacılar içinse üyelik üzerinden kendi çalışma ortamlarını, özel dosyalarını oluşturabilecekleri çok daha geniş imkanlar sunuyor. Kullanıcılar sisteme girdiklerinde, ihtiyaç duyarlarsa içerikten nasıl yararlanacaklarına dair detaylı bir kullanım kılavuzunu bulabilirler.

36 BİN RİVAYETİN TERCÜMESİNİ YAPTIK

Proje çok yönlü ve çok boyutlu olduğu için birçok iş kalemini ihtiva ediyor. Rivayetlerin ve ravilerin sisteme kaydını içeren veri girişinin büyük oranda tamamlanmış olması ve hadis araştırmacılarının beklentilerine cevap verecek düzeyde bir içeriğin mevcudiyeti daha fazla bekletmeden veriyi kamuoyunun istifadesine sunma konusunda bizi ikna etti. Ancak en büyük iş hacmini oluşturan tercüme ve “teyit” dediğimiz tercüme kontrol ve onay süreci hala devam ediyor. Şu ana kadar 36.000’ni aşkın rivayetin tercümesi, bunlarında 10.500 kadarının teyidi yapıldı. Pandeminin etkisiyle son iki yılda süreç biraz yavaşlasa da gerekli akademik ve mali desteği bulduğumuz taktirde çalışmalarımıza hız vererek önümüzdeki 5 yıl içinde en azından Türkçe’ye tercümeleri tamamlamayı hedefliyoruz. Ancak dijital mecraların sürekli yenilenmesi, yeni imkan ve fırsatlar sunması bu süreci değiştirebilir, yeni ihtiyaçlara göre yeni içeriklerle projeyi geliştirmeyi gerektirebilir. Nitekim halihazırda mevcut veri tabanının sunduğu imkanlarla biri Kültür Bakanlığı tarafından onaylanan ve yakında tamamlanacak olan 2 alt proje üzerinde çalışıyoruz. Yıl sonuna doğru onun da müjdesini vermiş oluruz inşallah.